01 อนุกรมวิธานและการจำแนก

บทนำ

ปลากริมในสกุล Trichopsis เป็นปลาน้ำจืดขนาดเล็กในวงศ์ Osphronemidae ที่พบในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สำหรับประเทศไทย แหล่งข้อมูลอนุกรมวิธานที่ใช้ในโครงการ PLA-GRIM รองรับชนิดที่ได้รับการยอมรับ 3 ชนิด ได้แก่ Trichopsis vittata, Trichopsis pumila และ Trichopsis schalleri (Kottelat, 2013; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

งานศึกษาระดับโมเลกุลของ Panijpan et al. (2015) ศึกษาปลากริมทั้งสามชนิดด้วยข้อมูล mitochondrial COI และ nuclear RAG1 และพบว่าการแบ่งชนิดจากลักษณะภายนอกได้รับการสนับสนุนจากข้อมูลพันธุกรรม แม้ภายใน T. vittata และ T. schalleri จะพบความแตกต่างทางพันธุกรรมที่ซับซ้อนด้วย

PLA-GRIM จึงแยก "ชนิดที่ได้รับการยอมรับ" ออกจาก "กลุ่มที่มีสถานะการจำแนกเฉพาะ" โดย Trichopsis cf. schalleri ถูกเก็บเป็นกลุ่มข้อมูลแยกต่างหาก ไม่ถือเป็น species ที่สี่ของประเทศไทย

1. ปลากริมในสกุล Trichopsis

Trichopsis เป็นสกุลหนึ่งในวงศ์ Osphronemidae และมีการจัดจำแนกชนิดมาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ศตวรรษที่ 19 (Kottelat, 2013) งานของ Panijpan et al. (2015) ระบุว่าในช่วงเวลาที่ทำการศึกษา สกุลนี้มี 3 ชนิดที่ได้รับการยอมรับ ได้แก่ T. vittata, T. schalleri และ T. pumila และทั้งสามชนิดมีลักษณะภายนอกที่สามารถใช้แยกกันได้

ข้อมูลปัจจุบันจาก Eschmeyer's Catalog of Fishes ยังคงระบุ T. vittata, T. pumila และ T. schalleri เป็นชื่อที่มีสถานะ Valid (Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

ดังนั้น PLA-GRIM จึงใช้โครงสร้างข้อมูลดังนี้

• Trichopsis vittata --- species ที่ได้รับการยอมรับ
• Trichopsis pumila --- species ที่ได้รับการยอมรับ
• Trichopsis schalleri --- species ที่ได้รับการยอมรับ
• Trichopsis cf. schalleri --- กลุ่มที่มีสถานะการจำแนกเฉพาะ ไม่ใช่ species ที่สี่

คำว่า cf. ใช้ในบริบทที่ตัวอย่างมีลักษณะใกล้เคียงกับชนิดที่ระบุ แต่ยังไม่มีการยืนยันให้ใช้ชื่อนั้นเป็น species identification ที่แน่นอน ในกรณีของ PLA-GRIM จึงใช้เพื่อรักษาความไม่แน่นอนของข้อมูล ไม่ใช่เพื่อประกาศชนิดใหม่

2. การจำแนกชนิดที่ได้รับการยอมรับ

2.1 Trichopsis vittata

ชื่อปัจจุบันคือ Trichopsis vittata (Cuvier, 1831) โดยชื่อดั้งเดิมคือ Osphromenus vittatus Cuvier, 1831 (Cuvier & Valenciennes, 1831; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

Eschmeyer's Catalog of Fishes ระบุ Osphromenus vittatus Cuvier 1831 และระบุสถานะปัจจุบันเป็น Valid as Trichopsis vittata (Cuvier 1831) พร้อมข้อมูล type locality ที่ Java ประเทศอินโดนีเซีย และ neotype RMNH 1605 (Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

2.2 Trichopsis pumila

ชื่อปัจจุบันคือ Trichopsis pumila (Arnold, 1936) โดยชื่อเดิมคือ Ctenops pumilus Arnold, 1936 (Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

Kottelat (2013) ยังบันทึกชื่อ Trichopsis pumilus var. siamensis Herms, 1953 ไว้ในประวัติ nomenclature ของกลุ่มนี้ ขณะที่ Catalog of Fishes จัดชื่อปัจจุบัน T. pumila เป็น Valid (Kottelat, 2013; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

2.3 Trichopsis schalleri

ชื่อปัจจุบันคือ Trichopsis schalleri Ladiges, 1962 ชนิดนี้ได้รับการบรรยายโดย Ladiges จากบริเวณ Nam-Mun ใกล้ Korat ประเทศไทย และ Catalog of Fishes ระบุสถานะปัจจุบันเป็น Valid (Kottelat, 2013; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

3. ประวัติการจำแนกและชื่อทางอนุกรมวิธาน

ชื่อทางวิทยาศาสตร์ของปลากริมที่ใช้ในปัจจุบันเป็นผลจากการจัดจำแนกที่มีการเปลี่ยนแปลงมาก่อนหน้า จึงจำเป็นต้องแยก "ชื่อเดิม" ออกจาก "ชื่อที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน"

สำหรับ T. vittata ชื่อ Osphromenus vittatus ปรากฏในงานของ Cuvier และ Valenciennes ในปี 1831 ก่อนที่จะถูกจัดอยู่ในสกุล Trichopsis ในเวลาต่อมา Catalog of Fishes ยังบันทึกว่าชื่อดังกล่าวปรากฏเป็นชื่ออย่างเดียวใน footnote ของ Cuvier (1829) ก่อนคำบรรยายในปี 1831 และระบุ neotype ที่กำหนดภายหลัง (Cuvier & Valenciennes, 1831; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

สำหรับ T. pumila ชื่อเดิมคือ Ctenops pumilus Arnold, 1936 ก่อนที่จะใช้ชื่อ Trichopsis pumila ในปัจจุบัน (Kottelat, 2013; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

ส่วน T. schalleri ได้รับการบรรยายเป็น Trichopsis schalleri โดย Ladiges ในปี 1962 และยังคงใช้ชื่อดังกล่าวเป็นชื่อที่มีสถานะ Valid ในปัจจุบัน (Ladiges, 1962; Kottelat, 2013; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)

4. หลักฐานด้านสัณฐานวิทยา

การจำแนก Trichopsis ในระดับชนิดมีพื้นฐานสำคัญจากลักษณะภายนอก Panijpan et al. (2015) ระบุว่าตัวอย่างของ T. vittata, T. schalleri และ T. pumila สามารถแยกเบื้องต้นจากลักษณะภายนอก และการศึกษาระดับ DNA ในงานเดียวกันสนับสนุนการแบ่งชนิดดังกล่าว

ลักษณะที่ผู้วิจัยกล่าวถึง ได้แก่ ขนาด รูปแบบแถบสีตามลำตัว และลักษณะโดยรวมของปลา โดย T. vittata มีขนาดใหญ่กว่า T. schalleri และ T. pumila ตามลำดับในตัวอย่างที่ศึกษา ส่วนรูปแบบแถบลำตัวมีความแตกต่างกันในภาพรวมระหว่างสามชนิด (Panijpan et al., 2015)

อย่างไรก็ตาม ลักษณะภายนอกบางประการสามารถแปรผันได้ภายในชนิดเดียวกัน ตัวอย่างเช่น Panijpan et al. (2015) รายงานว่าจำนวนจุดด้านหลัง operculum ใน T. vittata ไม่สัมพันธ์กับข้อมูลลำดับ DNA หรือพื้นที่จับตัวอย่าง และจึงไม่ควรใช้ลักษณะดังกล่าวเป็นตัวชี้ขาดชนิดเพียงลำพัง

ด้วยเหตุนี้ PLA-GRIM จึงไม่ใช้สีหรือ pattern เพียงอย่างเดียวเป็นเกณฑ์ยืนยันชนิด แต่ใช้ลักษณะหลายด้านร่วมกัน และถือว่าการจำแนกจากภาพเป็นการประเมินเบื้องต้น

รายละเอียดเชิงตัวเลข เช่น จำนวนก้านครีบ จำนวนเกล็ด และค่า morphometric บางรายการยังต้องผ่านการตรวจสอบระดับ claim เพิ่มเติม เนื่องจากบางค่าในฐานข้อมูลโครงการถูกตั้งสถานะเป็นประเด็นที่ต้องตรวจสอบก่อนเผยแพร่

5. หลักฐานจากการศึกษาระดับโมเลกุล

Panijpan et al. (2015) ศึกษาตัวอย่างปลากริมโดยใช้ลำดับ mitochondrial COI และ nuclear RAG1 เพื่อเปรียบเทียบความสัมพันธ์ระหว่างตัวอย่างที่จำแนกเป็น T. vittata, T. schalleri และ T. pumila

ผลการวิเคราะห์พบกลุ่มหลักที่สอดคล้องกับทั้งสามชนิด และสนับสนุนการแบ่งชนิดที่ทำจากลักษณะภายนอก ขณะเดียวกันพบความแตกต่างทางพันธุกรรมภายในกลุ่ม T. vittata และ T. schalleri ซึ่งผู้วิจัยตีความว่าอาจเกี่ยวข้องกับ cryptic species หรือกลุ่มที่อาจเป็นชนิดใหม่ (Panijpan et al., 2015)

ในทางตรงกันข้าม ตัวอย่าง T. pumila ที่ใช้ในการศึกษาถูกจัดเป็นกลุ่มทางพันธุกรรมเดียวกันในการวิเคราะห์ COI, RAG1 และข้อมูลรวม COI + RAG1 (Panijpan et al., 2015)

งานเดียวกันยังพบตัวอย่างจาก Phetchaburi ที่มีลักษณะภายนอกผสม และข้อมูล COI กับ RAG1 สนับสนุนการตีความว่าตัวอย่างดังกล่าวเป็นลูกผสมระหว่าง T. vittata กับ T. pumila โดยข้อมูลดังกล่าวเป็นกรณีเฉพาะของประชากรที่ศึกษา และไม่ควรนำไปเชื่อมโดยอัตโนมัติกับ T. cf. schalleri (Panijpan et al., 2015)

ประเด็นสำคัญคือ การพบความแตกต่างทางพันธุกรรมหรือการเสนอ cryptic species ในงานวิจัยหนึ่ง ไม่ได้ทำให้กลุ่มดังกล่าวกลายเป็นชื่อ species ที่ได้รับการยอมรับโดยอัตโนมัติ สถานะทางอนุกรมวิธานต้องพิจารณาจากหลักฐานและการทบทวนทางอนุกรมวิธานเพิ่มเติม

6. ประเด็นเรื่อง Trichopsis cf. schalleri

Trichopsis cf. schalleri เป็นกลุ่มที่ PLA-GRIM จัดเก็บแยกจาก T. schalleri

แหล่งข้อมูลของ สวทช. โดย ชวลิต วิทยานนท์ (2025) กล่าวถึง T. cf. schalleri ในบริเวณลุ่มน้ำบางปะกง โดยเฉพาะทุ่งน้ำหลากปากพลีและพื้นที่ใกล้เคียง และอธิบายว่ากลุ่มดังกล่าวมีลักษณะก้ำกึ่งกับปลากริมชนิดอื่น แต่มีความคล้าย T. schalleri มากกว่า (ชวลิต วิทยานนท์, 2025)

ขณะเดียวกัน งาน Panijpan et al. (2015) พบกลุ่มที่ผู้วิจัยเรียกว่า T. sp. (cf. schalleri) 1--3 จากพื้นที่อื่นในประเทศไทย และเสนอว่ากลุ่มเหล่านี้อาจเป็น cryptic species ของ T. schalleri อย่างไรก็ตาม การใช้ชื่อและขอบเขตของกลุ่มในงานปี 2015 เป็นผลจากการศึกษาตัวอย่างของงานนั้น และไม่ควรนำไปจับคู่กับ T. cf. schalleri ของลุ่มน้ำบางปะกงโดยอัตโนมัติ

7. สิ่งที่หลักฐานในปัจจุบันสนับสนุน

1. Trichopsis vittata, T. pumila และ T. schalleri เป็นชื่อ species ที่มีสถานะ Valid ในฐานข้อมูลอนุกรมวิธานที่ใช้เป็นแหล่งอ้างอิงหลักของโครงการ (Kottelat, 2013; Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2026)
2. ทั้งสามชนิดมีลักษณะภายนอกที่สามารถใช้ประกอบการจำแนกได้ (Panijpan et al., 2015)
3. ข้อมูล COI และ RAG1 สนับสนุนการแบ่งสามชนิดดังกล่าวในตัวอย่างที่ศึกษา (Panijpan et al., 2015)
4. มีความหลากหลายทางพันธุกรรมภายในกลุ่มที่จำแนกเป็น T. vittata และ T. schalleri ซึ่งผู้วิจัยเสนอว่าอาจเกี่ยวข้องกับ cryptic species (Panijpan et al., 2015)
5. มีรายงาน T. cf. schalleri ในบริบทประเทศไทยจากแหล่งข้อมูล NSTDA (ชวลิต วิทยานนท์, 2025)

8. ประเด็นที่ยังไม่ชัดเจน

8.1 ความสัมพันธ์ระหว่าง morphology กับ genetic diversity

การจำแนกสามชนิดหลักจากลักษณะภายนอกได้รับการสนับสนุนจากข้อมูล molecular ในงาน Panijpan et al. (2015) แต่ข้อมูลเดียวกันก็แสดงความแตกต่างภายใน T. vittata และ T. schalleri ดังนั้นความสัมพันธ์ระหว่างลักษณะภายนอก ประชากร และความแตกต่างทางพันธุกรรมยังมีประเด็นที่ต้องศึกษาเพิ่มเติม

8.2 สถานะของ cryptic groups

คำว่า cryptic species ในงาน Panijpan et al. (2015) เป็นผลจากการตีความข้อมูลของผู้วิจัยในงานนั้น ไม่ควรนำมาใช้เป็นหลักฐานเพียงอย่างเดียวเพื่อประกาศ species ที่ได้รับการยอมรับเพิ่มขึ้น

8.3 ความสัมพันธ์ระหว่าง T. cf. schalleri ของ PLA-GRIM กับกลุ่มในงาน molecular

ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอที่จะระบุว่า T. cf. schalleri จากบริเวณบางปะกงเป็นกลุ่มเดียวกับ T. sp. (cf. schalleri) 1--3 ใน Panijpan et al. (2015) จึงต้องเก็บสองประเด็นนี้แยกกันจนกว่าจะมีหลักฐานเชื่อมโยงโดยตรง

8.4 Diagnostic characters เชิงตัวเลข

จำนวนก้านครีบ จำนวนเกล็ด และค่าทาง morphometric บางรายการมีอยู่ในข้อมูลของโครงการ แต่ยังมีรายการที่อยู่ใน Biological Audit และยังไม่ได้รับการตรวจสอบระดับ claim อย่างเพียงพอ ดังนั้นบทความนี้จึงไม่ใช้ค่าดังกล่าวเป็นข้อสรุปโดยไม่มีแหล่งอ้างอิงเฉพาะ

9. PLA-GRIM Note

การจำแนกปลากริมไม่ควรจบลงที่การดูสีหรือลวดลายเพียงอย่างเดียว

ปลากริมสามชนิดที่ได้รับการยอมรับมีลักษณะภายนอกที่สามารถใช้ประกอบการจำแนกได้ และงานระดับโมเลกุลสนับสนุนการแบ่งชนิดดังกล่าว แต่ยังพบความหลากหลายทางพันธุกรรมภายใน T. vittata และ T. schalleri ซึ่งแสดงให้เห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างลักษณะภายนอก ประชากร และความแตกต่างทางพันธุกรรมมีความซับซ้อนมากกว่าการดูรูปร่างเพียงอย่างเดียว (Panijpan et al., 2015)

ด้วยเหตุนี้ PLA-GRIM จึงใช้การประเมินจากหลายลักษณะร่วมกัน และถือว่าการจำแนกจากภาพเป็น ผลการประเมินเบื้องต้น ไม่ใช่การยืนยันทางอนุกรมวิธานในทุกกรณี

สำหรับ Trichopsis cf. schalleri PLA-GRIM จะเก็บข้อมูลแยกจาก T. schalleri เพื่อสะท้อนสถานะของหลักฐานที่มีอยู่ โดยไม่กำหนดให้เป็น species ที่สี่ และไม่ตีความว่าเป็น species ใหม่จนกว่าจะมีหลักฐานทางอนุกรมวิธานที่เพียงพอ

เอกสารอ้างอิง

Cuvier, G. & Valenciennes, A. (1831). Histoire naturelle des poissons. Tome septième. Des Aphysostomes. Paris: F. G. Levrault.

Eschmeyer's Catalog of Fishes. (2026). Eschmeyer's Catalog of Fishes. California Academy of Sciences. Online version, updated 13 August 2026.

Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of Southeast Asia: A catalogue and core bibliography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology, Supplement No. 27, 1--663.

Ladiges, W. (1962). Trichopsis schalleri spec. nov., ein neuer Gurami aus Thailand. Die Aquarien- und Terrarienzeitschrift (DATZ), 15(4), 101–103.

Panijpan, B., Laosinchai, P., Senapin, S., Kowasupat, C., Ruenwongsa, P., Kühne, J. & Phiwsaiya, K. (2015). Mitochondrial COI and nuclear RAG1 DNA sequences and analyses of specimens of the three morphologically established species in the genus Trichopsis (Perciformes: Osphronemidae) reveal new/cryptic species. Meta Gene, 4, 17--28. https://doi.org/10.1016/j.mgene.2015.02.003

Froese, R. & Pauly, D. (eds.). FishBase. World Wide Web electronic publication.

ชวลิต วิทยานนท์. (2025, 13 สิงหาคม). ปลากริม ที่ไม่ใช่ขนมปลากริมไข่เต่า. นิตยสารสาระวิทย์ โดย สวทช.